prof dr hab Krzysztof Korzeniowski

Polska Akademia Nauk
Instytut Psychologii

 

[19.2.2016]
Czym się różnią głowy i serca zwolenników partii politycznych? Spostrzeżenia o mentalności społeczno-politycznej zwolenników ugrupowań politycznych

.

Badania wyborcze koncentrują się najczęściej na identyfikowaniu czynników społecznych, ekonomicznych i demograficznych różniących zwolenników startujących w wyborach partii czy komitetów wyborczych. Różnice takie okazują się zwykle statystycznie istotne, ale słabo wyjaśniają zróżnicowanie preferencji wyborczych. Do rzadkości należą badania, w których analizuje się znaczenie czynników psychologicznych, mentalności społecznej wyborców. Kwestia ta nabiera szczególnego znaczenia, gdy rola czynników społecznych, ekonomicznych i demograficznych jako uwarunkowań preferencji wyborczych słabnie, traci na znaczeniu lub gdy obserwujemy zmiany społeczno-ekonomiczno-demograficznego „zakotwiczenia” elektoratów ugrupowań politycznych.

.

W badaniu, przedstawionym w tym raporcie, uwzględniono szereg rysów mentalności społeczno-politycznej i o nich będzie poniżej mowa. Po pierwsze były to przekonania i orientacje społeczne i społeczno-polityczne:

– orientacja konserwatywna vs liberalna (mierzone jednym pytaniem: Jak ogólnie oceniasz swoją orientację polityczną? – od konserwatywna do liberalna),

– przekonania lewicowe vs prawicowe (mierzona jednym pytaniem: Jak ogólnie oceniasz swoje przekonania polityczne? – od lewicowe do prawicowe),

– religijność (mierzona dwoma pytaniami: a) Czy jesteś wierząc(y/a)?,  b) Jak często uczęszczasz na nabożeństwa?),

– indywidualizm-kolektywizm (była to różnica między Ja współzależnym i Ja niezależnym mierzonymi skalą Singelisa1); orientacja ta oznacza spostrzeganie siebie jako odrębnej, autonomicznej jednostki lub jako części, elementu społeczności).

.

Po drugie badano sposoby rozumienia demokracji. Analiza czynnikowa ujawniła w przeprowadzonym badaniu trzy sposoby rozumienia demokracji. Polacy rozumieli ją jako: a) państwo opiekuńcze (z elementami demokracji), b) państwo wyznaniowo-narodowe oraz c) państwo demokratyczne. Zastosowano także wskaźnik tzw. oświeconego rozumienia demokracji (autorstwa P. Norris2)), którym była różnica między trafnym identyfikowaniem demokracji a identyfikowaniem jej z państwem narodowo-wyznaniowym.

Zastosowano ponadto skale negatywizmu społecznego, paranoi politycznej oraz myślenia urojeniowego3). Negatywizm społeczny oznaczał wyrażanie złych opinii o ludziach i świecie społecznym, paranoja polityczna to zgeneralizowana wiara w teorie spiskowe, przekonanie, że światem polityki rządzą spiski, zaś myślenie urojeniowe można rozumieć jako nierespektowanie zasady realizmu i skłonność do nierealistycznych przekonań o sobie i otoczeniu społecznym4).

Preferencje polityczne/wyborcze badano przy użyciu pytania: Na którą partię polityczną (oddałbyś/oddałabyś) swój głos, gdyby wybory parlamentarne odbywały się w najbliższą niedzielę? Respondentom przedstawiano listę partii/komitetów wyborczych, na której była także odpowiedź „nie wiem”. Pytanie to było poprzedzone pytaniem o gotowość wzięcia udziału w wyborach parlamentarnych w najbliższą niedzielę.

Badanie zrealizowano na panelu Ariadna na losowo-kwotowej próbie ogólnopolskiej liczącej N=1022 osoby. Kwoty były dobrane wg reprezentacji w populacji Polaków wieku 18 lat i więcej dla płci, wieku, wykształcenia i wielkości miejscowości zamieszkania. Badanie zrealizowano w dniach 5-8 lutego 2016 r. metodą CAWI.

.

Analizy wyników prowadzono przy użyciu jednoczynnikowej analizy wariancji (z zastosowaniem testu post hoc Bonferroniego). Porównywano w nich wartości wskaźników badanych rysów mentalności społeczno-politycznej uzyskane przez grupy zwolenników poszczególnych partii politycznych oraz przez deklarujących udział w wyborach, ale niezdecydowanych na kogo oddadzą swój głos. Zastosowana metoda analizy umożliwia stwierdzenie, czy i jak silne daje się zaobserwować zróżnicowanie między grupami oraz które analizowane grupy (elektoraty poszczególnych partii i osoby niezdecydowane) różnią się od innych pod względem poszczególnych rysów mentalności. Statystycznie istotne wyniki analiz przedstawiono w załączniku.

Trzeba jednak podkreślić i pamiętać, że zastosowana analiza nie informuje o bezwzględnym nasileniu poszczególnych rysów mentalności, a jedynie o względnych różnicach. Innymi słowy, jeżeli poniżej będzie mowa o tym, że zwolennicy którejś partii mają np. poglądy liberalne będzie to oznaczało jedynie tyle, że są one bardziej liberalne od tych których poglądy są bardziej konserwatywne. Mówimy zatem o względnym liberalizmie i względnym konserwatyzmie poglądów.

Jakimi rysami mentalności społeczno-politycznej różnią się elektoraty partii politycznych i jak można na tej podstawie je scharakteryzować? Przypomnijmy, że przedstawione poniżej charakterystyki, to nie są pełne profile psychologiczne, ale zbiór charakterystyk wyróżniających daną partię (komitet wyborczy) spośród innych.

.

Zwolennicy Prawa i Sprawiedliwości, Solidarnej Polski i Polski Razem cechowali się znaczną orientacją konserwatywną, poglądami prawicowymi, silną religijnością, utożsamianiem demokracji z państwem wyznaniowo-narodowym oraz mało oświeconym rozumieniem demokracji, słabym negatywizmem społecznym i orientacją kolektywistyczną.

Zwolennicy Platformy Obywatelskiej przejawiali orientację liberalną, poglądy lewicowe, słabe utożsamianie demokracji z państwem opiekuńczym i oświecone rozumienie demokracji oraz słabą paranoję polityczną.

Zwolennicy Kukiz’15 charakteryzowali się orientacją konserwatywną, poglądami prawicowymi, silnym negatywizmem społecznym i orientacją indywidualistyczną.

Zwolennicy Polskiego Stronnictwa Ludowego to silna religijność, utożsamianie demokracji z państwem wyznaniowo-narodowym, mało oświecone rozumienie demokracji, orientacja kolektywistyczna.

Zwolennicy .Nowoczesna cechowali się orientacją liberalną, poglądami lewicowymi, słabą religijnością, nieutożsamianiem demokracji z państwem wyznaniowo-narodowym i oświeconym rozumieniem demokracji , słabym negatywizmem społecznym, realizmem (słabym myśleniem urojeniowym), orientacją indywidualistyczną.

Zwolennicy Zjednoczonej Lewicy przejawiali liberalizm, poglądy lewicowe, słabą religijność, brak realizmu (silne myślenie urojeniowe).

Zwolennicy KORWIN to konserwatyzm, utożsamianie demokracji z państwem wyznaniowo-narodowym, mało oświecone rozumienie demokracji.

Zwolennicy Partii Razem charakteryzowali się orientacją liberalną, poglądami lewicowymi, nieutożsamianiem demokracji z państwem wyznaniowo-narodowym i oświeconym rozumieniem demokracji.

Niezdecydowani (deklarujący udział w wyborach, ale niewiedzący na kogo oddać głos) przejawiali silną religijność, utożsamianie demokracji z państwem opiekuńczym oraz z państwem wyznaniowo-narodowym i mało oświecone rozumienie demokracji, silny negatywizm społeczny, silną paranoję polityczną, znaczne myślenie urojeniowe (brak realizmu).

.

Co może zwracać uwagę w przedstawionych wynikach? Które rysy mentalności systematycznie i wyraziście różnicują zwolenników partii politycznych? Na pierwszym miejscu wymienić wypada dwie autoidentyfikacje: poglądy i orientacje polityczne. Z jednej strony jest to wynik spośród uzyskanych najbardziej banalny. Z drugiej jednak wydaje się świadczyć o wzrastającej wiedzy politycznej Polaków. Etykietki „konserwatyzm-liberalizm” i „lewica-prawica” stosowane są konsekwentnie i w sposób odpowiadający ideologom partii politycznych. Warto zwrócić uwagę, że te dwa wymiary od lat w świadomości politycznej i języku polityków głównie odnoszone są do sfery aksjologiczno-obyczajowej, a nie ekonomicznej.

Czynnikiem wyraziście różniącym zwolenników ugrupowań politycznych okazały się sposoby rozumienia demokracji, przy czym część elektoratów ugrupowań politycznych charakteryzowała się rozumieniem wyraźnie „nieoświeconym”. Wynik ten rodzić może wiele obaw. Podstawowa jest taka, że zwolennicy niektórych partii politycznych z hasłem demokracja na sztandarach mogą – w dobrej swojej wierze – zabiegać o porządki zgoła niedemokratyczne.

W podsumowaniu nie sposób pominąć grupy „Niezdecydowanych” – deklarujących udział w wyborach, ale na pytanie na kogo oddadzą swój głos, odpowiadających „nie wiem”. Po pierwsze zauważmy, że grupa ta nie różniła się od pozostałych ani deklarowaną orientacją, ani deklarowanymi poglądami. Wynik ten może (ale oczywiście nie musi) oznaczać brak wyrazistych identyfikacji politycznych. Mentalność społeczno-polityczna „Niezdecydowanych” jest szczególna. Deklarują silną religijność, ale też wiarę w teorie spiskowe. Brak im realizmu w postrzeganiu rzeczywistości. Demokrację rozumieją w sposób odległy od jej słownikowych definicji – jako państwo opiekuńcze lub wyznaniowo-narodowe. Na dodatek przepełnia je negatywizm społeczny. Można sądzić, że osoby te są podatne na szczególne komunikaty propagandowe: silnie nasycone negatywnym afektem, odwołujące się do teorii spiskowych, głoszące hasła populistyczne, a więc nie liczące się z rzeczywistością. Nie sposób przewidzieć ,na kogo osoby te rzeczywiście oddadzą swoje głosy, można jednak wątpić, że na ugrupowania  będące orędownikami demokratycznych wartości i procedur. Osób „Niezdecydowanych” w omawianym badaniu było 5%, zaś wśród deklarujących udział w wyborach – 8%.

.

Przypisy:

  • Dokładniejsze dane o tej i niżej wymienionych metodach można znaleźć w pracy: Korzeniowski, K. (2014). Mentalność społeczno-polityczna w historycznych regionach Polski. Przegląd Psychologiczny 57 (1), 51-68.
  • Norris, P. (2011). Democratic deficit: Critical citizens revisited. New York: Cambridge University Press.
  • Wszystkie metody składające się z baterii przynajmniej dwóch pytań (np. religijność) były satysfakcjonująco rzetelne – miary ich spójności wewnętrznej mierzonej współczynnikiem α Cronbacha były wyższe od 0,7.
  • Informacje o tej metodzie można znaleźć w pracy: Korzeniowski, K. (2015). Psychologia politycznego oszołomstwa. Myślenie urojeniowe, mentalność społeczno-polityczna, demokracja. Przegląd Psychologiczny 58 (2), 127-150.

.

Załącznik – Różnice rysów mentalności społeczno-politycznej między zwolennikami partii politycznych (komitetów wyborczych) oraz osób deklarujących udział w wyborach, ale nie zdecydowanych na kogo oddadzą głos.

Zmienna F p η2
Przekonania konserwatywne-liberalne 21,72 0,0001 0,22
Orientacja lewicowa-prawicowa 14,93 0,0001 0,17
Religijność 9,16 0,0001 0,11
Kolektywizm 5,49 0,0001 0,07
Demokracja = państwo opiekuńcze 3,78 0,0001 0,05
Demokracja = państwo wyznaniowo-narodowe 14,59 0,0001 0,16
Oświecone rozumienie demokracji 12,51 0,0001 0,14
Negatywizm społeczny 3,48 0,001 0,04
Paranoja polityczna 2,74 0,006 0,04
Myślenie urojeniowe 8,35 0,0001 0,10

Liczba stopni swobody: df = 8, 612

W tabeli przedstawiono wyniki statystycznie istotne na poziomie p < 0,01